Art and Neighboring Project
เมื่อโลกไม่ได้ขาวสว่างและดำสนิท สำรวจเทศกาลศิลปะนานาชาติร่วมสมัย ‘BAB 2026’ ที่กลับมาอีกครั้งในรอบ 2 ปี
Art and Neighboring Project จัดทำโดย ฝ่ายสื่อสารประชาสัมพันธ์ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร
นักเขียน: กิตตินันท์ วัฒนธิติกุล
1.
ถือเป็นเรื่องน่ายินดีอย่างยิ่งที่เราได้กลับมาพบกันอีกครั้ง หลังจากห่างหายกันไปพักใหญ่สำหรับคอลัมน์ Art and Neighboring
แน่นอนว่าการกลับมาครั้งนี้มีวาระน่าสนใจที่เราอยากพาเพื่อนบ้านของเรากลับมาเยี่ยมเยียนหอศิลปกรุงเทพฯ อีกครั้ง
ซึ่งวาระที่ว่า คือ ‘Bangkok Art Biennale 2026’ เทศกาลศิลปะร่วมสมัยนานาชาติ ที่จัดขึ้นเป็นประจำทุกๆ 2 ปี โดยในคราวนี้ถือเป็นครั้งที่ 5 ที่มีการจัดขึ้นโดยหอศิลปกรุงเทพฯ เป็น 1 ใน 11 สถานที่รอบกรุงเทพฯ ที่ได้รับเลือกให้มีการจัดแสดงผลงาน จึงไม่แปลกใจถ้าใครมาช่วงนี้จะเห็นนักท่องเที่ยวทั้งไทยและต่างชาติเดินขวักไขว่กว่าที่ผ่านมา
เมื่อพูดถึง Bangkok Art Biennale สิ่งที่ต้องนึกถึงตามมา คือเรื่องของ ‘แนวคิด’ ที่เชื่อมโยงผลงานทุกชิ้นที่จัดแสดงให้ถ่ายทอดออกมาในทิศทางเดียวกัน ผู้เขียนยกตัวอย่างก่อนหน้านี้ที่ใช้แนวคิด ‘รักษา กายา’ (Nurture Gaia) ที่สะท้อนให้เห็นถึงปัญหา Climate Change และชวนเรากลับมาดูแลรักษาโลกใบนี้อีกครั้ง
และถ้าสังเกตให้ละเอียดถี่ถ้วนกว่านั้นจะเห็นว่า อีกฟังก์ชัน Bangkok Art Biennale เป็นเหมือน ‘สมุดโน้ต’ ที่จดบันทึกความเป็นไปของโลก ณ เวลานี้ ก่อนจะถูกสะท้อนออกมาให้เห็นเป็นผลงานศิลปะ เหตุนี้แต่ละหน้า แต่ละปี สมุดเล่มนี้จึงมีเนื้อหาที่แตกต่างกันไป
กลับมาที่ Bangkok Art Biennale 2026 ที่หยิบยกแนวคิดที่มีชื่อว่า ‘นางฟ้าผจญมาร’ หรือ ‘Angels and Mara’ อธิบายโดยสังเขป แนวคิดที่ว่านี้สะท้อนให้เห็นถึงแวดล้อมของกรุงเทพฯ เมืองฟ้าอมร ที่ความจริงไม่ขาวสว่างและไม่ได้มืดสนิท แต่อุดมไปด้วยความไม่แน่นอน ความขัดแย้ง กิเลส และความทรงจำจากวันวาน ที่แสดงออกผ่านจิตวิญญาณอัตลักษณ์ของมนุษย์ และเทคโนโลยี ซึ่งทั้งหมดนี้หลอมรวมอยู่ในที่เดียวกัน



อธิบายกันพอหอมปากหอมคอ ถึงตรงนี้ Art and Neighboring ขอทำหน้าที่เป็นเพื่อนบ้านที่ดี ด้วยการอาสาพาไปทัศนาผลงานจาก Bangkok Art Biennale 2026 ที่จัดแสดงในหอศิลปกรุงเทพฯ ว่ามีความน่าสนใจและแปลกใหม่ยังไงบ้าง ก่อนที่ท่านจะตัดสินใจมาพิสูจน์ด้วยตาตัวเองอีกที
2.
บ่ายแก่ๆ ของวันเสาร์ผู้เขียนเดินทางมาถึงหอศิลปกรุงเทพฯ ท่ามกลางลมเย็นๆ ของบรรยากาศช่วงปลายปี ก่อนจะค่อยๆ พาตัวเองเดินขึ้นบันไดเลื่อนไปที่ชั้น 5 ประเมินด้วยตาเปล่าวันนี้น่าจะมีผู้คนสลับสับเปลี่ยนเข้ามาเยี่ยมชมที่นี่รวมๆ แล้วไม่ต่ำกว่าพันคน
เมื่อถึงหมุดหมายใช้เวลาครู่หนึ่งแวะเก็บสัมภาระที่ตู้ล็อกเกอร์ ก่อนจะเดินทอดน่องขึ้นไปยังชั้น 7 ซึ่งสถานที่จัดแสดงชั้นแรกของ Bangkok Art Biennale แน่นอนว่าถ้าผู้เขียนเดินคนเดียวคงได้ใจความกลับมาเล่าไม่ครบถ้วนสักเท่าไหร่ งานนี้เลยได้ ‘พี่ปกป้อง-กฤตภาส นิธิสิริปกรณ์’ หัวหน้าเจ้าหน้าที่นำชมและน้องๆ ในทีม คอยพาเดินให้ข้อมูลตลอดเส้นทาง
ทั้งนี้อาจจะต้องขออภัยสักเล็กน้อยถ้ากล่าวถึงผลงานได้ไม่ครบทุกชิ้น เพราะผลงานที่จัดแสดง ณ ที่นี่ มาจากศิลปินทั้งหมด 38 ท่าน ดังนั้นเลยจะขอหยิบผลงานที่เป็นไฮไลต์มาเล่าสู่กันฟัง

ผลงานชิ้นแรกที่สะดุดตาเห็นเป็นเหมือนนิทรรศการขนาดย่อมของ แมนดี้ เอล-ซาเยห์ (Mandy El-Sayegh) ศิลปินชาวมาเลเซียที่เติบโตในลอนดอน ผลงานของเธอมีชื่อว่า The Campaign ลักษณะเป็นห้องสีทองมีกระดาษหนังสือพิมพ์แปะซ้อนทับราวกับเนื้อหาจากหน้ากระดาษทั้งหมดเป็นเรื่องเดียวกัน
แมนดี้นิยามถึงสาเหตุที่ใช้สีทองว่า เป็นความหรูหราราวกับเป็นแคมเปญโฆษณาจากแบรนด์ดัง แต่ในขณะเดียวกันสีทองบนหน้าหนังสือพิมพ์ยังเต็มไปด้วยความรุนแรงจากการใช้กำลังจากรัฐต่อเหล่าคนชายขอบ มนุษย์ที่ทำร้ายเพื่อนมนุษย์ด้วยกันจากสงคราม ซึ่งเราเสพเข้าไปโดยไม่ทันนึกคิด รู้ตัวอีกทีเราก็มองสิ่งเหล่านี้ชาชินราวกับโฆษณาที่เราเสพอยู่ในทุกๆ วันจนเหมือนเป็นแฟชั่นแขนงหนึ่ง


ต่อมาคือผลงานในห้องจัดแสดงของ เจอราร์ด & เคลลี่ (Gerard & Kelly) สองศิลปินคู่หูชาวอเมริกัน กับผลงานที่มีชื่อว่า Gloria ที่หยิบความงดงามของงาน Disco Tech ที่ส่องประกายวิบวับแวววาว มาผสมผสานกับความเชื่อของ ‘นักบุญฟรานซิส’ (St. Francis of Assisi) ที่เป็นตัวแทนแบกรับลูกดิสโก้ใบนี้ ซึ่งเปรียบเสมือนตัวแทนของชาว LGBTQIA+ ด้วยความรัก
พื้นที่จัดแสดงในห้องนี้จึงให้บรรยากาศทั้งความโมเดิร์นและทันสมัยจากลูกดิสโก้ แต่ขณะเดียวกันก็ซ่อนความอึดอัด และการเหนี่ยวรั้งบางอย่างเอาไว้ เป็นเหมือนการสะท้อนกลายๆ ว่า ในโลกที่กฎหมายให้การยอมรับเรื่องความหลากหลายทางเพศ แต่อีกมุมหนึ่งยังมีความเชื่อและวัฒนธรรมบางอย่างที่ยังเหนี่ยวรั้งการยอมรับดังกล่าวเฉกเช่นโซ่ที่ตรึงลูกดิสโก้เอาไว้

อีกผลงานที่น่าสนใจไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน และน่าจะตอบรับกับเทรนด์ ณ เวลานี้ นั่นคือ The Anatomy of Chaos ของ ตะวัน วัตุยา (Tawan Wattuya) ศิลปินชาวไทย ที่หยิบยืมลักษณะของภาพยนตร์เกรดบีและอเมริกันคอมมิกส์ ผสานกับปัญญาประดิษฐ์ ดังนั้นหากสังเกตลายเส้นที่ให้กลิ่นอายความเป็น American Comic คล้ายโปสเตอร์ Propaganda ทางการทหาร หรือข้อความที่ปรากฏในภาพ จึงมีทั้งความบิดเบี้ยว ไม่ชัดเจน ตัวหนังสือก็อ่านไม่เป็นภาษา ผลงานชิ้นนี้จึงเป็นเหมือนการเสียดสีการเข้ามามีอิทธิพลของ AI ในชีวิตประจำวันของเรา ที่รับเข้ามาจนไม่รู้ว่าเรื่องไหนเป็นเรื่องจริง เหมือนกับโฆษณาชวนเชื่อจากรัฐที่ถ่ายทอดมาถึงประชาชน
พี่ปกป้องยังบอกกับเราอีกว่า ศิลปินจะขึ้นมาปรับเปลี่ยนภาพวาดนี้ตลอดระยะเวลาที่มีการจัดแสดงผลงาน เป็นเหมือนการ generate ภาพขึ้นมาใหม่เรื่อยๆ ฉะนั้นใครที่มาแล้วเห็นภาพไม่เหมือนเดิมก็ไม่ต้องตกใจไป
3.

ที่ชั้น 7 ยังมีอีกผลงานที่ผมยังคงตราตรึงจนถึงตอนนี้ ผลงานที่ว่าคือ A Hopeless Hope ประติมากรรมรูปทรงแชนเดอเลียร์ (Chandelier) หรือที่บ้านเราเรียกว่า โคมระย้า ที่รังสรรค์โดย นรภัทร ศักดิ์อาธรทรัพย์
แชนเดอเลียร์ขนาดใหญ่ตรงหน้าถูกจัดวางให้เหมือนกับร่วงหล่นจากฟ้าลงมากระแทกพื้น ในขณะที่พวงมาลัยซึ่งถูกประดับกระจัดกระจายห้อยขาดไปคนละทิศคนละทาง โดยที่พวงมาลัยชั้นล่างสุดของแชนเดอเลียร์เหี่ยวเฉาจนเป็นสีน้ำตาลเข้ม ในขณะที่พวงมาลัยด้านบนสุดของแชนเดอเลียร์ก็กำลังจะเหี่ยวเฉาตามไปในไม่ช้า
นรภัทรนิยามว่า แชนเดอเลียร์นี้เป็นเหมือนสังคมหนึ่ง ที่เวลาเกิดวิกฤตขึ้นมาผู้คนที่อยู่ชั้นล่างสุดย่อมได้รับผลกระทบก่อน เหมือนกับพวงมาลัยที่โดนพื้นย่อมเหี่ยวเฉาก่อน และพวงมาลัยชั้นบนที่เปรียบเสมือนกลุ่มคนชั้นนำที่มักจะได้รับผลกระทบเป็นกลุ่มท้ายๆ เป็นการจิกกัดอย่างตลกร้าย แต่ลึกๆ ไม่อาจปฏิเสธได้เลยว่าสิ่งนี้เกิดขึ้นจริงในสังคมทั่วโลก

พากันโยกย้ายมาที่ชั้น 8 กันต่อ ขณะที่เดินขึ้นทางลาดบันไดวน (ramp) เราจะได้เห็นผลงานจาก ยาซุมาสะ โมริมูระ (Yasumasa Morimura) ศิลปินชาวญี่ปุ่น ที่จับตัวเองแต่งตัวออกมาเป็นคาแรกเตอร์เวอร์ชันต่างๆ และถ่ายออกมาเป็นภาพแนว portrait ด้วยกล้อง Polaroid โดยแต่ละภาพจะถูกติดตั้งบริเวณแนวทางลาดบันไดวนร้อยเรียงไปจนถึงชั้น 9 รวมแล้วถึง 1,000 รูป หรือ 1,000 เวอร์ชัน! ซึ่งผลงานชุดนี้ของยาซุมาสะเป็นส่วนหนึ่งของนิทรรศการเดี่ยว The Time With No Name, The Self With No Name โดยเริ่มมาตั้งแต่ปี 1999 เพื่อเป็นการสะท้อนให้เห็นถึง ‘ความลื่นไหล’ ในอัตลักษณ์ของมนุษย์คนหนึ่ง ที่จะเป็นอะไรก็ได้ตามแต่ใจปรารถนา
และถ้าจะพูดว่า บรรดาผลงานที่จัดแสดงบนชั้น 7 พยายามสื่อถึงเรื่องสังคม ผลงานในชั้นที่ 8 ก็พยายามที่จะแสดงให้เห็นถึงสิทธิความเท่าเทียมทางเพศ

ยกตัวอย่างผลงาน They Keep Telling ของ แมรี่ ภาคินี (Pakinee Srijaroensuk) กับภาพวาดดอกไม้หน้าตาประหลาด ที่ดูจะโดดเด่น แข็งแรง ต่างจากในอุดมคติที่ภาพของดอกไม้ต้องชดช้อย อ่อนโยน ซึ่งเธอเปรียบดอกไม้หน้าตาแปลกประหลาดเหล่านี้เป็นเหมือนหญิงสาวที่มีความสามารถ และไม่มีนิยามมาจำกัด ‘เธอ’ ว่าต้องเป็นผู้หญิงเหมือนในอุดมคติ นอกจากดอกไม้เราจึงได้เห็นภาพวิดีโอของหญิงสาวที่เป็นไอคอนิก เช่น ลิซ่า (Lisa) จากวง BlackPink แทรกอยู่ระหว่างภาพ


หรือผลงาน Vestibule ของ เพลินจันทร์ วิญญรัตน์ ที่นำเสนอในรูปแบบ installation ที่ชวนจินตนาการถึงการกำเนิดออกจากร่างกายของมารดา และทิ้งท้ายคำถามชวนคิดว่า หลังจากออกมาแล้วเราจะกลายเป็นใคร
ความน่าสนใจของผลงาน Vestibule คือการนำวัสดุเหลือใช้ เช่น ด้าย ไหมพรม เศษผ้า ไปจนถึงลูกพิกเคิลบอลชำรุดมาย้อมเป็นสีแดง และจัดวางร้อยเรียงบริเวณอุโมงค์ เมื่อผู้เข้าชมเดินผ่านเข้า-ออกให้ความรู้สึกเหมือนอยู่ในร่างกายมนุษย์
4.
อีกสิ่งหนึ่งที่ผมชอบใน Bangkok Art Biennale 2026 คือการที่ยกให้ชั้น 9 เป็นชั้นสำหรับการจัดแสดงศิลปะรูปแบบ Performance ที่เปิดโอกาสให้ผู้เข้าชมได้ทั้งหยุดขบคิดและมีส่วนร่วมไปพร้อมกับศิลปิน โดยไม่รู้สึกว่าสิ่งที่กำลังพินิจอยู่ตรงหน้าเป็นเรื่องไกลตัว


อย่าง A Fallen Petrol Floating On The River Time 2026 ของ อัมริต การ์กิ (Amrit Karki) ศิลปินชาวเนปาลที่ตั้งคำถามกับความเชื่อของศาสนาบ้านเกิดที่ว่า การอาบน้ำชำระร่างกายเท่ากับการเกิดใหม่ แต่ถ้าต้องตื่นมาพบกับลูปซ้ำๆ แต่งตัวชุดเดิม ออกไปทำงานเหมือนเดิมในทุกเช้า เผชิญกับความเหนื่อยล้าซ้ำซากจำเจ การอาบน้ำชำระเพื่อเกิดใหม่นี้ช่วยได้จริงหรือ? ซึ่งระหว่างที่อัมริตกำลังทำการแสดง ผู้ชมสามารถนอนข้างๆ บนเตียงขณะที่เขากำลังแช่น้ำ และพูดคุยกับเขาได้

ต่อมาที่ WOMARA ผลงาน Durational performance จาก ชมพูนุท พุทธา ศิลปินและช่างสัก ที่หยิบความสามารถของเธออย่าง ‘การสัก‘ มาสำรวจชุดความคิดเรื่อง ’การรักนวลสงวนตัว‘ ผ่านเรือนร่างของสตรี
โดยผลงานชิ้นนี้ รับสมัครหญิง (และชาย) รวม 11 ราย ที่สมัครใจให้ศิลปินสักประโยคจาก ’สุภาษิตสอนหญิง‘ ลงบนร่างกายตรงบริเวณพื้นที่จัดแสดง ความน่าสนใจคือการสักจะสักแบบกลับหลัง ที่เมื่อนำไปส่องกับกระจกจะเห็นรูปประโยคที่แท้จริง ซึ่งเป็นความตั้งใจของศิลปิน ที่อยากให้ผู้สักได้ทบทวนคำสอนนี้ด้วยตัวเอง
ปิดท้ายที่ผลงาน Fingers Poetic: Between Bend and Straight ของ โม สัท (Moe Satt) และ เคลวิน ไชน์ โก (Kelvin Shine Ko) สองศิลปินชาวเมียนมาร์ จากกลุ่มศิลปิน Beyond Pressure ซึ่งผลงานนี้ผู้เขียนคิดว่าน่าจะเรียบง่ายที่สุดบนชั้นนี้ ดินเหนียวที่ถูกคลึงอยู่บนแผ่นกระดานไม้ คือบทสนทนาที่เงียบเชียบ แต่เปี่ยมด้วยความรู้สึกและพลัง ศิลปินเจ้าของผลงานใช้การเคาะเป็นจังหวะแทนที่การพูดคุยด้วยการเปล่งเสียงออกจากปากกับผู้ชม ประโยคสนทนายิ่งลงลึกเท่าไหร่ รอยกดของแผ่นดินเหนียวบนกระดานยิ่งมากขึ้นเท่านั้น ราวกับการได้พรั่งพรูปลดปล่อยสิ่งที่อยู่ในใจออกมา

5.
ถ้าจะบอกว่า ความน่าสนใจของ Bangkok Art Biennale 2026 ในปีนี้ที่ทุกคนไม่ควรพลาด อย่างแรกคงต้องบอกว่า ครั้งนี้ศิลปินใช้วิธีการสื่อสารไปถึงคนดูด้วยวิธีการที่หลากหลาย บางชิ้นเราแทบจะจินตนาการไม่ออกด้วยซ้ำว่า จะสื่อสารออกมาในเทคนิคหรือรูปแบบนี้
อย่างถัดมา ผู้เขียนคิดว่า หลายชิ้นงานผ่านการคิดถี่ถ้วนมาอย่างดี จนการเล่าต่ออาจไม่ได้อิมแพ็คเท่าการใช้โสตประสาทของตนเองพิจารณา
และสิ่งที่อยากบอกทิ้งท้ายจึงเป็นการชวนทุกท่านไปชมเทศกาลศิลปะนี้ เพื่อจรรโลงจิตใจตัวเอง ทบทวนความเป็นไปที่เกิดขึ้นบนโลก และร่วมเป็นส่วนหนึ่งของการสนับสนุนอาชีพและอุตสาหกรรมศิลปะสร้างสรรค์ที่นับวันมีแต่จะเบ่งบานยิ่งขึ้น

ทั้งนี้ Bangkok Art Biennale 2026 ณ ห้องนิทรรศการหลัก ชั้น 9 จะจัดแสดงถึงวันที่ 25 พฤศจิกายน 2569 และห้องนิทรรศการหลัก ชั้น 7 และ ชั้น 8 จะเปิดให้เข้าชมไปจนถึงวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2570
แล้วมาเฉลิมฉลองให้กับเทศกาลศิลปะร่วมสมัยนานาชาติไปพร้อมกัน



